مقاله منبع – آدامس سقز سقزک ۸ گرمی
Oct 24, 2026 · @mahdi
فهرست مطالب ۷
معرفی
سقزک یک آدامس طبیعی از شیره (صمغ) درخت بنه است که در کردستان تولید و در بلیستر ششتایی، با وزن اعلامی ۸ گرم، عرضه میشود. برخلاف آدامسهای صنعتی که پایه پلیمری مصنوعی دارند، بدنه این آدامس خود سقز است.
- نام علمی منبع: درخت بنه یا پسته وحشی، Pistacia atlantica، زیرگونه kurdica (بنه کردستانی). در کردی به آن «وَن» یا «قزوان» هم میگویند. (OncoTargets 2018)
- رویشگاه: کوهستانهای زاگرس، بهویژه اورامانات کردستان؛ گونه در عراق، ترکیه، سوریه، ارمنستان و آذربایجان هم میروید.
- تفاوت با مصطکی: مصطکی (Chios mastic) از گونه دیگری، Pistacia lentiscus، در جزیره خیوس یونان به دست میآید. هر دو از یک سردهاند و شیمی نزدیکی دارند، ولی یکی نیستند. بیشتر پژوهشهای «جویدن آدامس» روی مصطکی انجام شده است.
- ادعاهای روی برچسب سقزک: کمک به هضم غذا، رفع نفخ معده، ضدباکتری طبیعی دهان و دندان، تقویت لثه و خوشبوکننده تنفس، پاکسازی مجاری تنفسی، کاهش التهاب معده و روده؛ نشان «۱۰۰٪ ارگانیک» و «محصولی از کردستان». در بخش فواید، شواهد هر کدام جدا سنجیده شده است.
- اطلاعات تکمیلنشده: فهرست کامل مواد (سقز خالص یا همراه شیرینکننده/طعمدهنده)، شماره پروانه یا شناسه کارگاهی، تاریخ انقضا و شرایط نگهداری روی جعبه دیده نشد. [تکمیل شود]
تاریخچه و روش تولید
سقز از شکافهایی که روی تنه درخت بنه ایجاد میشود جمع میشود و پس از پالایش به آدامس تبدیل میشود؛ این کار در کردستان سابقهای سنتی و چندنسلی دارد.
- شکافزنی: از اوایل تابستان تا پاییز روی تنه درخت شکافهای کوچک میزنند. (آلیبابا مگ)
- جمعآوری: شیره تازه سبز روشن، غلیظ و چسبناک است و در ظرفهای کوچک گلی یا فلزی زیر شکاف جمع میشود. به سقز خامِ آمیخته با خاک و برگ «سقز تلخ» میگویند. (آبادیس/دهخدا)
- پالایش: سقز خام را با آب میجوشانند تا بخش روغنی و فرّار (تربانتین) و ناخالصیها جدا شود؛ رنگ آن به زرد روشن تا کرم میرسد.
- ورز و قالبگیری: خمیر پالایششده را ورز میدهند، قالب میزنند و بستهبندی میکنند. برخی تولیدکنندگان شیرینکننده یا طعمدهنده (نعنا، دارچین، پرتقال) اضافه میکنند.
پایداری: پژوهش دانشگاه کردستان نشان داد سقزگیری مداوم بر رویش قطری درختان بنه اثر دارد؛ برداشت اصولی برای حفظ این جنگلها مهم است. (مجله تحقیقات جنگل و صنوبر)
روش تولید سقزک: سنتی یا کارخانهای بودن، و افزودنیهای احتمالی، روی بسته مشخص نیست. [تکمیل شود]
ترکیبات و ارزش غذایی
سقز یک «اولئورزین» است: مخلوطی از رزین جامد، روغن فرّار (اسانس) و مقدار کمی پلیمر طبیعی. ارزش غذایی آن در مقدار جویدنی ناچیز است؛ اهمیتش در ترکیبات فعال زیستی است، نه کالری.
| جزء | چه چیزی است | یافتهها |
|---|---|---|
| آلفاپینن | ترکیب معطر اصلی اسانس (همان بوی صنوبری) | ۴۲٫۹٪ تا ۹۶٪ اسانس، بسته به رویشگاه (J Essential Oil Res، RJP 2022، JTIM 2025) |
| بتاپینن و ترپینولن | ترکیبات معطر فرعی | چند درصد اسانس |
| تریترپنهای اسیدی | ترکیبات بخش رزینی | در آزمایشگاه اثر ضدباکتری، از جمله بر هلیکوباکتر، نشان دادهاند (Sharifi & Hazell 2012) |
| پلیفنولها و فلاونوئیدها | آنتیاکسیدانهای گیاهی | فعالیت آنتیاکسیدانی در آزمایشگاه (OncoTargets 2018) |
| پلیمر طبیعی | بخش کشدار و جویدنی | حدود ۱۴٪ صمغ کردیکا (Sharifi 2012b) |
سهم اسانس در اولئورزین تازه حدود ۱۰٪ گزارش شده است. در آدامس پالایششده بخشی از اسانس با جوشاندن از دست میرود، پس بو و طعم ملایمتر از سقز خام است.
ارزش غذایی: جدول ارزش غذایی سقزک روی بسته دیده نشد. اگر شیرینکننده ندارد، کالری و قند آن در حد صفر عملی است چون آدامس بلعیده نمیشود. [تکمیل شود]
فواید با سطح شواهد
قویترین شواهد درباره بهداشت دهان است؛ شواهد گوارشی امیدوارکننده ولی از کپسول و عصاره با دوز بالا آمده، نه از جویدن آدامس. هیچکدام «درمان» نیست.
| ادعا | شاهد | نوع مطالعه | سطح اطمینان |
|---|---|---|---|
| کاهش باکتریهای پلاک و دهان | جویدن آدامس مصطکی (گونه خویشاوند) باکتری بزاق و تشکیل پلاک را نسبت به آدامس بیاثر کم کرد (PubMed 12747455) | کارآزمایی کوچک انسانی | متوسط (گونه خویشاوند) |
| کاهش باکتریهای زیرلثه | دهانشویه عصاره بنه در ۲۸ بیمار باکتری پلاک را کم کرد؛ کلرهگزیدین قویتر بود (Arami 2015) | کارآزمایی تصادفی سهسوکور | متوسط |
| مهار باکتری عامل پوسیدگی | اسانس و عصاره رزین بنه رشد و چسبیدن استرپتوکوکوس موتانس را مهار کرد (Dental Res J 2022) | آزمایشگاهی | پایین |
| کمک به بیماری لثه | مرور ۲۸ مطالعه: گونههای پسته پتانسیل دارند، کارآزمایی بزرگتر لازم است (AJP 2026) | مرور حیطهای | متوسط |
| سوءهاضمه عملکردی | کپسول بنه کیفیت زندگی بیماران را بهتر کرد (KMU)؛ کپسول کردیکا ۸ هفته بدون عارضه در آزمایش خون (JTIM 2025) | کارآزمایی تصادفی | متوسط (کپسول، نه آدامس) |
| هلیکوباکتر پیلوری | کپسول ۱ گرمی صمغ دو بار در روز: ریشهکنی ۱۰ از ۲۳ در برابر ۲ از ۲۴ دارونما؛ درمان دارویی استاندارد ۱۹ از ۲۴ و افزودن صمغ به آن سودی نداشت (GJHS 2017) | کارآزمایی تصادفی کوچک | پایین تا متوسط؛ جایگزین درمان نیست |
| کاهش التهاب روده | صمغ و اسانس بنه شاخصهای کولیت را در موش کم کرد (RJP 2015) | حیوانی | پایین |
| خوشبو کردن دهان | عطر طبیعی پینن؛ کارآزمایی خمیردندان حاوی رزین بنه برای بوی دهان ثبت شده (IRCT) | تجربی + ثبت کارآزمایی | پایین تا متوسط |
| پاکسازی مجاری تنفسی | مطالعه معتبری پیدا نشد | — | بدون شاهد |
نقش در بیماریها: فرد مبتلا به زخم معده، هلیکوباکتر، کولیت یا بیماری لثه باید درمان پزشک را ادامه دهد. دوز مطالعات (۴۰۰ میلیگرم تا ۲ گرم پودر در روز، بلعیدهشده) با جویدن چند تکه آدامس قابل مقایسه نیست.
سقز در طب سنتی ایرانی
در طب سنتی ایرانی، صمغ بنه با نام عربی «عِلکالبُطم» شناخته میشود و طبع آن گرم و خشک ذکر شده است. این بخش دیدگاه سنتی است و جدا از یافتههای علمی خوانده شود.
- طبع: گرم و خشک؛ در نقلهای رایج از متون سنتی «گرم در درجه سوم و خشک در درجه دوم». (آبادیس، نقل از متون) — نقل مستقیم از مخزنالادویه هنوز تطبیق داده نشده است. [تکمیل شود]
- افعال نقلشده: مقوی، «محلل ریاح» (بادشکن)، ملیّن، با قوت قبض و خشککنندگی. نفخشکن بودنِ ادعای برچسب از همین سنت میآید.
- کاربرد مردمی کردی: درمان موضعی زخم و ناراحتیهای معده. (OncoTargets 2018)
- کاربرد سنتی ایرانی: اختلالات گوارشی، زخم معده، سوءهاضمه و التهاب روده. (J Med Plants 2019) در سنت بلوچستان هم بهصورت خوراکی و موضعی برای عفونتها به کار میرفته. (سند/آزاد)
- توصیه سنتی برای گرممزاجها: در نقلهای سنتی بر اعتدال در مصرف تأکید شده است.
طب اسلامی: روایتی قابل استناد با نام کتاب درباره سقز یا علکالبطم پیدا نشد؛ بنابراین هیچ روایتی نقل نمیشود.
هشدارها، مصرف، نگهداری و تشخیص کیفیت
آدامس سقز برای بیشتر بزرگسالان در حد معمول جویدنی است؛ مهمترین هشدارها خطر خفگی در کودکان و اعتدال در مصرف است.
هشدارها
- کودکان: هر آدامس برای کودکان زیر ۵ سال خطر خفگی دارد؛ کودکان بزرگتر با نظارت بزرگتر بجوند و آدامس را قورت ندهند.
- آلرژی: سقز از خانواده پستهایان (Anacardiaceae، همان خانواده پسته و بادام هندی) است. در فهرست ۱۴ آلرژن اصلی نیست، ولی افراد با سابقه آلرژی به پسته یا رزینهای گیاهی بهتر است احتیاط کنند و با پزشک مشورت کنند.
- مصرف زیاد: در آزمایش روی سلول (نه انسان)، رزین بنه در غلظتهای بالا برای سلولهای سالم هم سمی بود و پژوهشگران بررسی بیشتر را لازم دانستهاند. (DNA Cell Biol 2016) پس جویدن معمولی خوب است، مصرف خوراکی مقادیر زیاد بدون پزشک نه.
- بارداری و شیردهی: داده انسانی کافی نیست؛ مصرف خوراکی صمغ یا کپسول با مشورت پزشک.
- فک و دندان: جویدن طولانی و مکرر ممکن است فک را خسته کند؛ سقز سفت است و ممکن است به پرکردگی یا روکش لق بچسبد.
- دیابت: اگر شیرینکننده یا قند افزوده دارد، باید روی برچسب دیده شود. [تکمیل شود]
- داروها: تداخل مشخصی گزارش نشده؛ کسی که داروی معده یا آنتیبیوتیک مصرف میکند صمغ را جایگزین دارو نکند.
مصرف
- یک تکه را ۵ تا ۱۰ ثانیه در دهان نگه دارید یا با کمی آب گرم کنید تا نرم شود.
- آرام بجوید؛ ابتدا ترد است و کمکم کش میآید.
- بعد از غذا ۱۰ تا ۲۰ دقیقه کافی است؛ آدامس را قورت ندهید و دور بیندازید.
نگهداری: در جای خشک و خنک، دور از نور و گرما، داخل بلیستر بسته؛ گرما سقز را نرم و چسبناک میکند. شرایط دقیق برچسب [تکمیل شود].
تشخیص کیفیت
- رنگ کرم تا زرد روشن یکدست، بدون لکه تیره یا ذرات خاک.
- بوی ملایم صنوبری و رزینی، نه بوی ترشیدگی یا اسانس مصنوعی تند.
- ابتدا سفت و ترد، بعد از چند ثانیه جویدن کشدار؛ خرد و پودر شدن ممتد نشانه کهنگی است.
- تاریخ تولید و انقضا و شماره پروانه یا شناسه نظارت روی بسته.
سؤالات واقعی مشتری
این پرسشها از نظرات و توضیحات محصولات مشابه در فروشگاههای ایرانی و جستجوهای رایج گرفته شدهاند.
- چرا اولش سفت و خرد میشود؟ سقز طبیعی بدون نرمکننده مصنوعی است؛ با گرمای دهان در چند ثانیه نرم و کشدار میشود.
- طعمش چطور است؟ کمی تلخ و رزینی با عطر صنوبری؛ برای کسی که به آدامس شیرین عادت دارد متفاوت است.
- با آدامس سقز معمولی بازار چه فرقی دارد؟ بعضی آدامسهای «سقز» پایه مصنوعی و فقط اسانس سقز دارند؛ آدامس طبیعی بدنهاش خود صمغ بنه است.
- برای بچهها مناسب است؟ زیر ۵ سال به خاطر خطر خفگی نه؛ بزرگترها با نظارت.
- آیا زخم معده یا هلیکوباکتر را درمان میکند؟ نه. مطالعات روی کپسول با دوز بالا بوده و جایگزین درمان پزشک نیست.
- روزی چند تا؟ معمولاً یک تا دو تکه بعد از غذا؛ مصرف خوراکی مقادیر زیاد توصیه نمیشود.
- قند دارد؟ برای دیابتیها مناسب است؟ بستگی به فرمول دارد. [تکمیل شود]
- تاریخ انقضا چقدر است و کجا نگه دارم؟ [تکمیل شود]؛ جای خشک و خنک.
- به دندان پرشده میچسبد؟ ممکن است؛ اگر روکش یا پرکردگی تازه دارید آرام بجوید.
منابع ۲۰
- Phytochemical analysis and antioxidant and anticancer activities of mastic gum resin from Pistacia atlantica subsp. kurdica — OncoTargets and Therapy 2018
- Isolation, analysis and antimicrobial activity of the acidic fractions of Mastic, Kurdica, Mutica and Cabolica gums — Global J Health Sci 2012
- Bio-Activity of Natural Polymers from the Genus Pistacia — NCBI
- Chemical Composition and Biological Effects of Pistacia atlantica Oleoresin Essential Oil — Research J Pharmacognosy 2022
- Chemical Composition of the Essential Oils of Pistacia atlantica — J Essential Oil Research
- A pilot study on antiplaque effects of mastic chewing gum — PubMed
- Effect of Pistacia atlantica var. mutica mouthwash on dental plaque bacteria — Drug Research 2015
- Anti-adherence and anti-bacterial activities of P. atlantica resin against S. mutans — Dental Research Journal 2022
- Potential role of Pistacia species in oral and dental diseases: a scoping review — Avicenna J Phytomedicine 2026
- Randomized placebo-controlled trial of Pistacia atlantica on QoL in functional dyspepsia — Kerman Univ Med Sci
- Effects of P. atlantica subsp. kurdica oleoresin in functional dyspepsia — Traditional and Integrative Medicine 2025
- Oral P. atlantica kurdica gum and H. pylori eradication — Global J Health Sci 2017
- Anti-inflammatory effect of P. atlantica kurdica volatile oil and gum on colitis in rat — RJP 2015
- Protective and Therapeutic Effect of Oleoresin of P. atlantica in colitis — J Medicinal Plants 2019
- Cyto/Genotoxic Effects of Pistacia atlantica Resin — TBZMED repository
- پیامدهای سقزگیری بر رویش قطری درختان بنه — تحقیقات جنگل و صنوبر ایران
- Five Pistacia species: traditional uses, phytochemistry, pharmacology — NCBI
- کارآزمایی خمیردندان حاوی رزین بنه برای بوی دهان — IRCT
- سقز — لغتنامه دهخدا در آبادیس
- فنل، فلاونوئید و آنتیاکسیدان صمغ بنه سراوان — سند


