🎉 جشنوارهٔ پاییزه تا ۴۰٪ تخفیف روی همهٔ دمنوش‌ها   همین حالا بخرید
طب سنتی و گیاهان

آیا جویدن سقز مفید است؟

در طب سنتی ایرانی، صمغ بنه با نام عربی «عِلک‌البُطم» شناخته می‌شود و طبع آن گرم و خشک ذکر شده است. این بخش دیدگاه سنتی است و جدا از یافته‌های علمی خوانده شود.

bk_admin۹ دقیقه مطالعه
درخت بنه برای استخراج سقز در کنار بسته‌های ادامس سقز

مقاله منبع – آدامس سقز سقزک ۸ گرمی

Oct 24, 2026 · @mahdi

فهرست مطالب ۷
  1. ۱معرفی
  2. ۲تاریخچه و روش تولید
  3. ۳ترکیبات و ارزش غذایی
  4. ۴فواید با سطح شواهد
  5. ۵سقز در طب سنتی ایرانی
  6. ۶هشدارها، مصرف، نگهداری و تشخیص کیفیت
  7. ۷سؤالات واقعی مشتری

معرفی

سقزک یک آدامس طبیعی از شیره (صمغ) درخت بنه است که در کردستان تولید و در بلیستر شش‌تایی، با وزن اعلامی ۸ گرم، عرضه می‌شود. برخلاف آدامس‌های صنعتی که پایه پلیمری مصنوعی دارند، بدنه این آدامس خود سقز است.

  • نام علمی منبع: درخت بنه یا پسته وحشی، Pistacia atlantica، زیرگونه kurdica (بنه کردستانی). در کردی به آن «وَن» یا «قزوان» هم می‌گویند. (OncoTargets 2018)
  • رویشگاه: کوهستان‌های زاگرس، به‌ویژه اورامانات کردستان؛ گونه در عراق، ترکیه، سوریه، ارمنستان و آذربایجان هم می‌روید.
  • تفاوت با مصطکی: مصطکی (Chios mastic) از گونه دیگری، Pistacia lentiscus، در جزیره خیوس یونان به دست می‌آید. هر دو از یک سرده‌اند و شیمی نزدیکی دارند، ولی یکی نیستند. بیشتر پژوهش‌های «جویدن آدامس» روی مصطکی انجام شده است.
  • ادعاهای روی برچسب سقزک: کمک به هضم غذا، رفع نفخ معده، ضدباکتری طبیعی دهان و دندان، تقویت لثه و خوشبوکننده تنفس، پاکسازی مجاری تنفسی، کاهش التهاب معده و روده؛ نشان «۱۰۰٪ ارگانیک» و «محصولی از کردستان». در بخش فواید، شواهد هر کدام جدا سنجیده شده است.
  • اطلاعات تکمیل‌نشده: فهرست کامل مواد (سقز خالص یا همراه شیرین‌کننده/طعم‌دهنده)، شماره پروانه یا شناسه کارگاهی، تاریخ انقضا و شرایط نگهداری روی جعبه دیده نشد. [تکمیل شود]

تاریخچه و روش تولید

سقز از شکاف‌هایی که روی تنه درخت بنه ایجاد می‌شود جمع می‌شود و پس از پالایش به آدامس تبدیل می‌شود؛ این کار در کردستان سابقه‌ای سنتی و چندنسلی دارد.

  1. شکاف‌زنی: از اوایل تابستان تا پاییز روی تنه درخت شکاف‌های کوچک می‌زنند. (آلیبابا مگ)
  2. جمع‌آوری: شیره تازه سبز روشن، غلیظ و چسبناک است و در ظرف‌های کوچک گلی یا فلزی زیر شکاف جمع می‌شود. به سقز خامِ آمیخته با خاک و برگ «سقز تلخ» می‌گویند. (آبادیس/دهخدا)
  3. پالایش: سقز خام را با آب می‌جوشانند تا بخش روغنی و فرّار (تربانتین) و ناخالصی‌ها جدا شود؛ رنگ آن به زرد روشن تا کرم می‌رسد.
  4. ورز و قالب‌گیری: خمیر پالایش‌شده را ورز می‌دهند، قالب می‌زنند و بسته‌بندی می‌کنند. برخی تولیدکنندگان شیرین‌کننده یا طعم‌دهنده (نعنا، دارچین، پرتقال) اضافه می‌کنند.

پایداری: پژوهش دانشگاه کردستان نشان داد سقزگیری مداوم بر رویش قطری درختان بنه اثر دارد؛ برداشت اصولی برای حفظ این جنگل‌ها مهم است. (مجله تحقیقات جنگل و صنوبر)

روش تولید سقزک: سنتی یا کارخانه‌ای بودن، و افزودنی‌های احتمالی، روی بسته مشخص نیست. [تکمیل شود]

ترکیبات و ارزش غذایی

سقز یک «اولئورزین» است: مخلوطی از رزین جامد، روغن فرّار (اسانس) و مقدار کمی پلیمر طبیعی. ارزش غذایی آن در مقدار جویدنی ناچیز است؛ اهمیتش در ترکیبات فعال زیستی است، نه کالری.

جزءچه چیزی استیافته‌ها
آلفا‌پیننترکیب معطر اصلی اسانس (همان بوی صنوبری)۴۲٫۹٪ تا ۹۶٪ اسانس، بسته به رویشگاه (J Essential Oil Res، RJP 2022، JTIM 2025)
بتا‌پینن و ترپینولنترکیبات معطر فرعیچند درصد اسانس
تری‌ترپن‌های اسیدیترکیبات بخش رزینیدر آزمایشگاه اثر ضدباکتری، از جمله بر هلیکوباکتر، نشان داده‌اند (Sharifi & Hazell 2012)
پلی‌فنول‌ها و فلاونوئیدهاآنتی‌اکسیدان‌های گیاهیفعالیت آنتی‌اکسیدانی در آزمایشگاه (OncoTargets 2018)
پلیمر طبیعیبخش کش‌دار و جویدنیحدود ۱۴٪ صمغ کردیکا (Sharifi 2012b)

سهم اسانس در اولئورزین تازه حدود ۱۰٪ گزارش شده است. در آدامس پالایش‌شده بخشی از اسانس با جوشاندن از دست می‌رود، پس بو و طعم ملایم‌تر از سقز خام است.

ارزش غذایی: جدول ارزش غذایی سقزک روی بسته دیده نشد. اگر شیرین‌کننده ندارد، کالری و قند آن در حد صفر عملی است چون آدامس بلعیده نمی‌شود. [تکمیل شود]

فواید با سطح شواهد

قوی‌ترین شواهد درباره بهداشت دهان است؛ شواهد گوارشی امیدوارکننده ولی از کپسول و عصاره با دوز بالا آمده، نه از جویدن آدامس. هیچ‌کدام «درمان» نیست.

ادعاشاهدنوع مطالعهسطح اطمینان
کاهش باکتری‌های پلاک و دهانجویدن آدامس مصطکی (گونه خویشاوند) باکتری بزاق و تشکیل پلاک را نسبت به آدامس بی‌اثر کم کرد (PubMed 12747455)کارآزمایی کوچک انسانیمتوسط (گونه خویشاوند)
کاهش باکتری‌های زیرلثهدهان‌شویه عصاره بنه در ۲۸ بیمار باکتری پلاک را کم کرد؛ کلرهگزیدین قوی‌تر بود (Arami 2015)کارآزمایی تصادفی سه‌سوکورمتوسط
مهار باکتری عامل پوسیدگیاسانس و عصاره رزین بنه رشد و چسبیدن استرپتوکوکوس موتانس را مهار کرد (Dental Res J 2022)آزمایشگاهیپایین
کمک به بیماری لثهمرور ۲۸ مطالعه: گونه‌های پسته پتانسیل دارند، کارآزمایی بزرگ‌تر لازم است (AJP 2026)مرور حیطه‌ایمتوسط
سوءهاضمه عملکردیکپسول بنه کیفیت زندگی بیماران را بهتر کرد (KMU)؛ کپسول کردیکا ۸ هفته بدون عارضه در آزمایش خون (JTIM 2025)کارآزمایی تصادفیمتوسط (کپسول، نه آدامس)
هلیکوباکتر پیلوریکپسول ۱ گرمی صمغ دو بار در روز: ریشه‌کنی ۱۰ از ۲۳ در برابر ۲ از ۲۴ دارونما؛ درمان دارویی استاندارد ۱۹ از ۲۴ و افزودن صمغ به آن سودی نداشت (GJHS 2017)کارآزمایی تصادفی کوچکپایین تا متوسط؛ جایگزین درمان نیست
کاهش التهاب رودهصمغ و اسانس بنه شاخص‌های کولیت را در موش کم کرد (RJP 2015)حیوانیپایین
خوشبو کردن دهانعطر طبیعی پینن؛ کارآزمایی خمیردندان حاوی رزین بنه برای بوی دهان ثبت شده (IRCT)تجربی + ثبت کارآزماییپایین تا متوسط
پاکسازی مجاری تنفسیمطالعه معتبری پیدا نشد—بدون شاهد

نقش در بیماری‌ها: فرد مبتلا به زخم معده، هلیکوباکتر، کولیت یا بیماری لثه باید درمان پزشک را ادامه دهد. دوز مطالعات (۴۰۰ میلی‌گرم تا ۲ گرم پودر در روز، بلعیده‌شده) با جویدن چند تکه آدامس قابل مقایسه نیست.

سقز در طب سنتی ایرانی

در طب سنتی ایرانی، صمغ بنه با نام عربی «عِلک‌البُطم» شناخته می‌شود و طبع آن گرم و خشک ذکر شده است. این بخش دیدگاه سنتی است و جدا از یافته‌های علمی خوانده شود.

  • طبع: گرم و خشک؛ در نقل‌های رایج از متون سنتی «گرم در درجه سوم و خشک در درجه دوم». (آبادیس، نقل از متون) — نقل مستقیم از مخزن‌الادویه هنوز تطبیق داده نشده است. [تکمیل شود]
  • افعال نقل‌شده: مقوی، «محلل ریاح» (بادشکن)، ملیّن، با قوت قبض و خشک‌کنندگی. نفخ‌شکن بودنِ ادعای برچسب از همین سنت می‌آید.
  • کاربرد مردمی کردی: درمان موضعی زخم و ناراحتی‌های معده. (OncoTargets 2018)
  • کاربرد سنتی ایرانی: اختلالات گوارشی، زخم معده، سوءهاضمه و التهاب روده. (J Med Plants 2019) در سنت بلوچستان هم به‌صورت خوراکی و موضعی برای عفونت‌ها به کار می‌رفته. (سند/آزاد)
  • توصیه سنتی برای گرم‌مزاج‌ها: در نقل‌های سنتی بر اعتدال در مصرف تأکید شده است.

طب اسلامی: روایتی قابل استناد با نام کتاب درباره سقز یا علک‌البطم پیدا نشد؛ بنابراین هیچ روایتی نقل نمی‌شود.

هشدارها، مصرف، نگهداری و تشخیص کیفیت

آدامس سقز برای بیشتر بزرگسالان در حد معمول جویدنی است؛ مهم‌ترین هشدارها خطر خفگی در کودکان و اعتدال در مصرف است.

هشدارها

  • کودکان: هر آدامس برای کودکان زیر ۵ سال خطر خفگی دارد؛ کودکان بزرگ‌تر با نظارت بزرگ‌تر بجوند و آدامس را قورت ندهند.
  • آلرژی: سقز از خانواده پسته‌ایان (Anacardiaceae، همان خانواده پسته و بادام هندی) است. در فهرست ۱۴ آلرژن اصلی نیست، ولی افراد با سابقه آلرژی به پسته یا رزین‌های گیاهی بهتر است احتیاط کنند و با پزشک مشورت کنند.
  • مصرف زیاد: در آزمایش روی سلول (نه انسان)، رزین بنه در غلظت‌های بالا برای سلول‌های سالم هم سمی بود و پژوهشگران بررسی بیشتر را لازم دانسته‌اند. (DNA Cell Biol 2016) پس جویدن معمولی خوب است، مصرف خوراکی مقادیر زیاد بدون پزشک نه.
  • بارداری و شیردهی: داده انسانی کافی نیست؛ مصرف خوراکی صمغ یا کپسول با مشورت پزشک.
  • فک و دندان: جویدن طولانی و مکرر ممکن است فک را خسته کند؛ سقز سفت است و ممکن است به پرکردگی یا روکش لق بچسبد.
  • دیابت: اگر شیرین‌کننده یا قند افزوده دارد، باید روی برچسب دیده شود. [تکمیل شود]
  • داروها: تداخل مشخصی گزارش نشده؛ کسی که داروی معده یا آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کند صمغ را جایگزین دارو نکند.

مصرف

  1. یک تکه را ۵ تا ۱۰ ثانیه در دهان نگه دارید یا با کمی آب گرم کنید تا نرم شود.
  2. آرام بجوید؛ ابتدا ترد است و کم‌کم کش می‌آید.
  3. بعد از غذا ۱۰ تا ۲۰ دقیقه کافی است؛ آدامس را قورت ندهید و دور بیندازید.

نگهداری: در جای خشک و خنک، دور از نور و گرما، داخل بلیستر بسته؛ گرما سقز را نرم و چسبناک می‌کند. شرایط دقیق برچسب [تکمیل شود].

تشخیص کیفیت

  • رنگ کرم تا زرد روشن یکدست، بدون لکه تیره یا ذرات خاک.
  • بوی ملایم صنوبری و رزینی، نه بوی ترشیدگی یا اسانس مصنوعی تند.
  • ابتدا سفت و ترد، بعد از چند ثانیه جویدن کش‌دار؛ خرد و پودر شدن ممتد نشانه کهنگی است.
  • تاریخ تولید و انقضا و شماره پروانه یا شناسه نظارت روی بسته.

سؤالات واقعی مشتری

این پرسش‌ها از نظرات و توضیحات محصولات مشابه در فروشگاه‌های ایرانی و جستجوهای رایج گرفته شده‌اند.

  • چرا اولش سفت و خرد می‌شود؟ سقز طبیعی بدون نرم‌کننده مصنوعی است؛ با گرمای دهان در چند ثانیه نرم و کش‌دار می‌شود.
  • طعمش چطور است؟ کمی تلخ و رزینی با عطر صنوبری؛ برای کسی که به آدامس شیرین عادت دارد متفاوت است.
  • با آدامس سقز معمولی بازار چه فرقی دارد؟ بعضی آدامس‌های «سقز» پایه مصنوعی و فقط اسانس سقز دارند؛ آدامس طبیعی بدنه‌اش خود صمغ بنه است.
  • برای بچه‌ها مناسب است؟ زیر ۵ سال به خاطر خطر خفگی نه؛ بزرگ‌ترها با نظارت.
  • آیا زخم معده یا هلیکوباکتر را درمان می‌کند؟ نه. مطالعات روی کپسول با دوز بالا بوده و جایگزین درمان پزشک نیست.
  • روزی چند تا؟ معمولاً یک تا دو تکه بعد از غذا؛ مصرف خوراکی مقادیر زیاد توصیه نمی‌شود.
  • قند دارد؟ برای دیابتی‌ها مناسب است؟ بستگی به فرمول دارد. [تکمیل شود]
  • تاریخ انقضا چقدر است و کجا نگه دارم؟ [تکمیل شود]؛ جای خشک و خنک.
  • به دندان پرشده می‌چسبد؟ ممکن است؛ اگر روکش یا پرکردگی تازه دارید آرام بجوید.
منابع ۲۰
  1. Phytochemical analysis and antioxidant and anticancer activities of mastic gum resin from Pistacia atlantica subsp. kurdica — OncoTargets and Therapy 2018
  2. Isolation, analysis and antimicrobial activity of the acidic fractions of Mastic, Kurdica, Mutica and Cabolica gums — Global J Health Sci 2012
  3. Bio-Activity of Natural Polymers from the Genus Pistacia — NCBI
  4. Chemical Composition and Biological Effects of Pistacia atlantica Oleoresin Essential Oil — Research J Pharmacognosy 2022
  5. Chemical Composition of the Essential Oils of Pistacia atlantica — J Essential Oil Research
  6. A pilot study on antiplaque effects of mastic chewing gum — PubMed
  7. Effect of Pistacia atlantica var. mutica mouthwash on dental plaque bacteria — Drug Research 2015
  8. Anti-adherence and anti-bacterial activities of P. atlantica resin against S. mutans — Dental Research Journal 2022
  9. Potential role of Pistacia species in oral and dental diseases: a scoping review — Avicenna J Phytomedicine 2026
  10. Randomized placebo-controlled trial of Pistacia atlantica on QoL in functional dyspepsia — Kerman Univ Med Sci
  11. Effects of P. atlantica subsp. kurdica oleoresin in functional dyspepsia — Traditional and Integrative Medicine 2025
  12. Oral P. atlantica kurdica gum and H. pylori eradication — Global J Health Sci 2017
  13. Anti-inflammatory effect of P. atlantica kurdica volatile oil and gum on colitis in rat — RJP 2015
  14. Protective and Therapeutic Effect of Oleoresin of P. atlantica in colitis — J Medicinal Plants 2019
  15. Cyto/Genotoxic Effects of Pistacia atlantica Resin — TBZMED repository
  16. پیامدهای سقزگیری بر رویش قطری درختان بنه — تحقیقات جنگل و صنوبر ایران
  17. Five Pistacia species: traditional uses, phytochemistry, pharmacology — NCBI
  18. کارآزمایی خمیردندان حاوی رزین بنه برای بوی دهان — IRCT
  19. سقز — لغت‌نامه دهخدا در آبادیس
  20. فنل، فلاونوئید و آنتی‌اکسیدان صمغ بنه سراوان — سند

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جایگزین مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه نیست. اگر بیماری خاص دارید یا دارو مصرف می‌کنید، پیش از تغییر رژیم غذایی با پزشک خود مشورت کنید.